মুণ্ডকোপনিষদের আধ্যাত্মিক তত্ত্ব : ব্রহ্মজ্ঞান ও আত্মস্বরূপের অনুসন্ধান/ The Spiritual Philosophy of the Mundaka Upanishad: An Inquiry into Knowledge of Brahman and the Nature of the Self

Authors

  • Dr. Sunita Khan সহকারী অধ্যাপক, সি ডি ও ই, রবীন্দ্রভারতী বিশ্ববিদ্যালয়, সল্টলেক, কলকাতা Author

DOI:

https://doi.org/10.5281/

Keywords:

  • Mundaka Upanishad,
  • Brahman,
  • Atman,
  • Para Vidya,
  • Self-Knowledge,
  • Liberation

Abstract

The Mundaka Upanishad presents a profound spiritual quest for the realization of the ultimate reality, Brahman, and the true nature of the Self (Atman). It distinguishes between Apara Vidya, comprising worldly and scriptural knowledge, and Para Vidya, through which the imperishable Brahman is realized. The Upanishad emphasizes that ignorance (Avidya) is the fundamental cause of human bondage, while self-knowledge (Atma-Jnana) removes ignorance and leads to liberation. Brahman is described as the unchanging, self-luminous and ultimate cause and substratum of the universe. Through meditation on Om, purification of the mind, detachment, self-discipline, and guidance from a qualified teacher, the seeker progresses towards spiritual realization. The metaphor of the two birds illustrates the relationship between the individual self and the witnessing Supreme Self. Ultimately, realization of the identity between Atman and Brahman liberates the individual from sorrow, attachment, karma and bondage, leading to spiritual freedom and immortality.  

Downloads

Download data is not yet available.

References

১. “অসতো মা সদ্গময়, তমসো মা জ্যোতির্গময়, মৃত্যুর্মা অমৃতং গময়॥” (বৃহদারণ্যকোপনিষদ্, ১।৩।২৮)

২. “কস্মিন্নু ভগবো বিজ্ঞাতে সর্বমিদং বিজ্ঞাতং ভবতীতি।” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ১।১।৩)

৩. “দ্বে বিদ্যে বেদিতব্যে ইতি হ স্ম যদ্ ব্রহ্মবিদো বদন্তি পরা চৈবাপরা চ… তত্রাপরা ঋগ্বেদো যজুর্বেদঃ সামবেদোऽথর্ববেদঃ শিক্ষা কল্পো ব্যাকরণং নিরুক্তং ছন্দো জ্যোতিষমিতি। অথ পরা যয়া তদক্ষরমধিগম্যতে।” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ১।১।৫)

৪. বিদ্যাঞ্চাবিদ্যাঞ্চ যস্তদ্বেদোভয়ং সহ।

অবিদ্যয়া মৃত্যুং তীর্ত্বা বিদ্যয়ামৃতমশ্নুতে॥ (ঈশোপনিষৎ, ১১)

৫. অধিকারী তু বিধিবদ্‌ অধীতবেদবেদাঙ্গত্বেন আপাততঃ অধিগতাখিলবেদার্থঃ অস্মিন্ জন্মনি জন্মান্তরে বা কাম্যনিষিদ্ধবর্জনপুরঃসরং নিত্য-নৈমিত্তিক-প্রায়শ্চিত্তোপাসনানুষ্ঠানেন নির্গতনিখিলকল্মষতয়া নিতান্তনিৰ্ম্মলস্বান্তঃ সাধনচতুষ্টয়সম্পন্নঃ প্রমাতা।। (বেদান্তসার, ৬)

৬. নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ, ইহামুত্রার্থফলভোগবিরাগঃ, শমাদিষট্কসম্পত্তিঃ, মুমুক্ষুত্বং চেতি সাধনচতুষ্টয়ম্। (বেদান্তসার, ৭)

৭. “যথোর্ণনাভিঃ সৃজতে গৃহ্ণতে চ যথা পৃথিব্যামোষধয়ঃ সম্ভবন্তি, যথা সতঃ পুরুষাৎ কেশলোমানি তথাক্ষরাত্ সম্ভবতীহ বিশ্বম্॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ১।১।৭)

৮. “তদেতৎ সত্যং—যথা সুদীপ্তাত্ পাবকাদ্ বিস্ফুলিঙ্গাঃ সহস্রশঃ প্রভবন্তে সরূপাঃ। তথাক্ষরাদ্ বিবিধাঃ সোম্য ভাবাঃ প্রজায়ন্তে তত্র চৈবাপি যন্তি॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।১।১)

৯. “প্রণবো ধনুঃ শরো হ্যাত্মা ব্রহ্ম তল্লক্ষ্যমুচ্যতে। অপ্রমত্তেন বেধব্যং শরবত্তন্ময়ো ভবেত্॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।২।৪)

১০. “অরা ইব রথনাভৌ সংহতা যত্র নাড্যঃ স এষোऽন্তশ্চরতে বহুধা জায়মানঃ। ওমিত্যেবং ধ্যায়থ আত্মানং স্বস্তি বঃ পারায় তমসঃ পরস্তাত্॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।২।৬)

১১. “ভিদ্যতে হৃদয়গ্রন্থিশ্ছিদ্যন্তে সর্বসংশয়াঃ। ক্ষীয়ন্তে চাস্য কর্মাণি তস্মিন্ দৃষ্টে পরাবরে॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।২।৮)

১২. “হিরণ্ময়ে পরে কোশে বিরজং ব্রহ্ম নিষ্কলম্। তচ্ছুভ্রং জ্যোতিষাং জ্যোতিস্তদ্ যদাত্মবিদো বিদুঃ॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।২।৯)

১৩. “ন তত্র সূর্যো ভাতি ন চন্দ্রতারকং নেমা বিদ্যুতো ভান্তি কুতোऽয়মগ্নিঃ। তমেব ভান্তমনুভাতি সর্বং তস্য ভাসা সর্বমিদং বিভাতি॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ২।২।১০)

১৪. “দ্বা সুপর্ণা সযুজা সখায়া সমানং বৃক্ষং পরিষস্বজাতে। তয়োরন্যঃ পিপ্পলং স্বাদ্বত্ত্যনশ্নন্নন্যো অভিচাকশীতি॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ৩।১।১)

১৫. “সত্যেন লভ্যস্তপসা হ্যেষ আত্মা সম্যগ্জ্ঞানেন ব্রহ্মচর্যেণ নিত্যম্। অন্তঃশরীরে জ্যোতির্ময়ো হি শুভ্রো যং পশ্যন্তি যতয়ঃ ক্ষীণদোষাঃ॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ৩।১।৫)

১৬. “সত্যমেব জয়তে নানৃতং সত্যেন পন্থা বিততো দেবযানঃ। যেনাক্রমন্ত্যৃষয়ো হ্যাপ্তকামা যত্র তৎ সত্যস্য পরমং নিধানম্॥”

(মুণ্ডকোপনিষৎ, ৩।১।৬)

১৭. “নায়মাত্মা বলহীনেন লভ্যো ন চ প্রমাদাত্ তপসো বাপ্যলিঙ্গাত্। এতৈরুপায়ৈর্যততে যস্তু বিদ্বাংস্তস্যৈষ আত্মা বিশতে ব্রহ্মধাম॥” (মুণ্ডকোপনিষৎ, ৩।২।৪)

Downloads

Published

2026-11-07

Issue

Section

Articles

How to Cite

মুণ্ডকোপনিষদের আধ্যাত্মিক তত্ত্ব : ব্রহ্মজ্ঞান ও আত্মস্বরূপের অনুসন্ধান/ The Spiritual Philosophy of the Mundaka Upanishad: An Inquiry into Knowledge of Brahman and the Nature of the Self. (2026). TRISANGAM INTERNATIONAL REFEREED JOURNAL, 6(4), 17-26. https://doi.org/10.5281/